كۆچبه‌ری كریاره‌كا ب زۆرییه‌ ژ ئالیێ حكوومه‌تێن ده‌ستهه‌لاتدارڤه‌ ژبۆ ڕاگوهاستنا خه‌لكێ بێ ڕازیبوونا ئه‌وان ژ ده‌ڤه‌رێن ئه‌وان یێن بنه‌ره‌ت بۆ ده‌ڤه‌ره‌كا دیتر دناڤخۆییا هه‌مان وه‌لاتدا، ئه‌ڤ كریاره‌ وه‌ك ئامرازه‌ك ژبۆ كۆنترۆلكرنا سیاسی و ڕامالینا نه‌ژادی یان دووباره‌ پێكهینانا دیمۆگرافی هاتییه‌ بكارهێنان. ده‌ڤه‌رێن كوردستانا باشوور ئێك ژ ئه‌وان ده‌ڤه‌ران بوون ئه‌وێن تووشی ئه‌ڤێ كۆچبه‌ریێ و ڕاگوهاستن و عه‌ره‌بكرنێ ژ لایه‌نێ حكوومه‌تێن عیراقی یێن ئێك ل دویڤ ئێك بووین، ئه‌ڤ سیاسه‌ته‌ به‌ره‌ڤ زێده‌بوونێڤه‌ چوو و گه‌له‌ك به‌ربه‌لاڤ بوو ب تایبه‌ت پشتی ڕێككه‌ڤتننامه‌یا جه‌زائێر ل 6ی ئادارا 1975 ئه‌وا دناڤبه‌را عیراق و ئیرانێدا؛ له‌وڕا حكوومه‌تا عیراقی ب بهانه‌یا پاراستن و ئارامیكرنا سنووران ب ڕاگوهاستنا خه‌لكێ گوندێن سنووری ئه‌وێن ل جهێن ئاسێ رابوو و ب خوه‌جهكرنا ئه‌وان ل كۆمه‌لگه‌هێن زۆره‌ملی ئه‌وێن ژ لایه‌نێ حكوومه‌تێ هاتینه‌ دانان و هاتینه‌ ناڤكرن ب كۆمه‌لگه‌هێن سه‌رده‌مییانه یان گوندێن سه‌رده‌مییانه. ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ حكوومه‌تا عیراقی ل 10ی ته‌باخا 1975 بڕیارا ڤالا ‌كرنا ده‌ڤه‌را دناڤبه‌را پێشابیر و باستكێ و زنجیره‌ چیایێن بێخێر ڕووبارێ دیجله‌ ئانكو گوندێن ده‌ڤه‌را سلێڤانه‌ییان ب گوندێن قه‌ده‌غه‌كری (محرم) دانه‌ نیاسین، ب ئه‌ڤێ چه‌ندێ هه‌وێن ڕاگوهاستنا كوردان و خه‌لكێ ده‌ڤه‌را سلێڤانه‌ییان دماوه‌یێ (1975 – 1991) د چه‌ندین قۆناغاندا به‌رده‌وام بوو و ب هه‌مان ده‌م ب ئاڤاكرنا كۆمه‌لگه‌هێن زۆره‌ملی ژبۆ ئاكنجیكرنا هۆزێن عه‌ره‌بی رابوو. ل ژێر ئه‌ڤێ مژارێ ڤه‌كۆلینا ئه‌وا ب ناڤونیشانێ (ڕاگوهاستن و عه‌ره‌بكرنا ده‌ڤه‌را سلێڤانه‌ییان 1975 – 1991) دێ ڤه‌كۆلینێ ل سه‌ر هنده‌ك بابه‌تان كه‌تن ژ ئه‌وان: ئه‌گه‌رێن ڕاگوهاستن و عه‌ره‌بكرنا ده‌ڤه‌را ده‌شتا سلێڤانه‌ییان و كریارێن ڕاگوهاستن و عه‌ره‌بكرنێ ل ئه‌ڤێ ده‌ڤه‌رێ دگه‌ل كارتێكرنا ڕاگوهاستنێ ل سه‌ر خه‌لكێ ده‌ڤه‌رێ. د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا به‌رسڤا هنده‌ك پرسیاران دێ هێته‌دان ئه‌و ژی: ئه‌و چ ئه‌گه‌ر بوون حكوومه‌تا عیراقی هه‌تا ئه‌وی ڕاده‌یی ب زۆری خه‌لكه‌كێ ژ جهێن ئه‌وان یێن ڕه‌سه‌ن ده‌ربكه‌ت؟ ئه‌ڤێ ڕاگوهاستنێ ‌هه‌می گوند بخوه‌ڤه‌ گرتبوون یان ب تنێ هنده‌ك گوند؟ ئه‌ڤ كۆمه‌لگه‌هێن هاتینه‌ دامه‌زراندن ب چ ناڤ هاتبوونه‌ ناڤكرن ئه‌رێ ب ناڤێن عه‌ره‌بی بوون یان ب ناڤێن كوردی بوون؟. په‌یڤێن سه‌ره‌كی: ڕاگوهاستن، عه‌ره‌بكرن، ده‌شتا سلێڤانه‌ییان، باشوورێ كوردستانێ، حكوومه‌تا عیراقی.

هه‌ر ژ سه‌رده‌مێ به‌لاڤه‌كرنا ئایینێ ئیسلامێ و تا ل سه‌رده‌مێ مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخ مزگه‌فت ب ڕۆله‌كێ كاریگه‌ر د به‌لاڤه‌كرنا زانێن و زانست و ڕه‌وشه‌نبیریێدا رابوویه‌ وه‌ك قوتابخانه‌یه‌كا نموونه‌یی دهاته‌ هژمارتن، ب بنگه‌هه‌كێ سه‌ره‌كی یێ وه‌رگرتنا زانستی دهاته‌ زانێن، ب بورینا ده‌می ئه‌ڤ مزگه‌فته‌ ئه‌وێن ب به‌لاڤه‌كرنا ئایینێ ئیسلامی رابووینه‌ بوونه‌ بنگه‌هێن گرنگ یێن پاراستنا زانین و فێركرنا كوردی ل ده‌ڤه‌رێن كوردان، هه‌ژماره‌كا مه‌زن یا زانا و قوتابی و مه‌لایان ده‌رچوویێن ئه‌ڤان مزگه‌فتان بوون، د ئه‌ڤی بیاڤیدا باژێڕێ زاخۆ وه‌ك هه‌می باژێڕێن ل ده‌ڤه‌رێن به‌هدینان مزگه‌فت ب بنگه‌هێن به‌لاڤه‌كرنا زانین و زانستێ دهاته‌ نیاسین و ژمزگه‌فتێن هه‌ره‌ گرنگ كو ڕۆله‌كێ مه‌زن د به‌لاڤه‌كرنا زانین و فێركرنێ ل زاخۆ دا گێرایی ئه‌و ژی مزگه‌فتا مه‌زن یا كه‌ڤن بوو كو دكه‌ڤیته‌ سه‌نته‌رێ باژێڕێ زاخۆ نێزیك قشلا زاخۆ، ئه‌ڤ مزگه‌فته‌ د سه‌رده‌مێ ئۆسمانییاندا وه‌ك قوتابخانه‌یه‌كێ بوو جهێ زانست و زانایان بوو، هژماره‌كا مه‌زن یا زانا و مامۆستا و مه‌لایان ده‌رچوویین ئه‌ڤێ مزگه‌فتێ بوون . ل ژێر ئه‌ڤێ مژارێ بابه‌تێ (ڕۆلێ مزگه‌فتا مه‌زن یا كه‌ڤن د به‌لاڤه‌كرنا فێرکرنێ دا ل باژێڕێ زاخۆ1850-1958 ) وه‌ك ناڤونیشانێ ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێ هاتییه‌ هه‌لبژارتن، د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا ڕوونكرن دێ ل سه‌ر ڕۆلێ ئه‌ڤێ مزگه‌فتێ د به‌لاڤه‌كرنا زانین و فێركرنێدا و پاراستن و به‌لاڤه‌كرنا زانستی و دگه‌ل دیاركرنا گرنگترین مه‌لا و ماموستا و زانایێن د ئه‌ڤێ مزگه‌فتێدا ده‌رچوویین هێته‌ كرن، دگه‌ل چه‌وانییا كاریگه‌رییا ئه‌وێ ل سه‌ر خه‌لكێ باژێڕێ زاخۆ. د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا به‌رسڤا چه‌ند پرسیاره‌كان دێ هێته‌دان ئه‌و ژی، ئه‌رێ ئه‌ڤێ مزگه‌فتێ كارتێكرنا خوه‌ ل سه‌ر كۆمه‌لگه‌هێ هه‌بوو؟ هه‌تا چ ڕاده‌ شیابوو زانستی به‌لاڤ بكه‌ت؟ كاریگه‌رییا ئه‌وێ ل سه‌ر ده‌ڤه‌را به‌هدینان چ بوو؟ قوتابیێن ئه‌ڤێ مزگه‌فتێ ژ كیڤه‌ دهاتن؟ قوتابیێن خه‌لكێ باژێڕی بوون یان ژ باژێڕێن دیتر ژی دهاتن؟ په‌یڤێن سه‌ره‌كی: مزگه‌فتا زاخۆ، مامۆستا، زانا و مه‌لا، زانین و زانست.

پوخته‌ ڕۆژنامه‌گه‌ری ل مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخ ئێك ژ بابه‌تێن گرنگه‌ و دكه‌ڤیته‌ دچوارچووڤه‌یی خزمه‌تا ڤه‌كۆلینێن مێژوویدا، ژبه‌ركو ڕۆژنامه‌گه‌ری ل سه‌رده‌مێ نویدا ب ژێده‌رێن سه‌ره‌كی دهێته‌ هژماردن بۆ هه‌ر ڤه‌كۆلینه‌كا ئه‌كادیمی، ڤه‌كۆلینا بابه‌ته‌كێ گرێدای مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخ بكه‌ت، نابیت مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخ بێهته‌ نڤیسین بیێ پشتبه‌ستن ل سه‌ر دیارترین سه‌رچاوه‌یێن ئه‌وێ یێن زانستی دنۆكه‌دا، ئه‌و ژی ڕۆژنامه‌گه‌ری و ڕاگه‌هاندنه‌ ب هه‌می تایێن ئه‌وێڤه‌، ژ جوداهیێن ڕۆژنامه‌گه‌ریێ بۆ ڤه‌كۆلینێن مێژوویی ئه‌وه‌ گه‌له‌ك زانیاریین گرنگ بخوه‌ڤه‌دگریت دبیت د به‌لگه‌یێن مێژوویدا یێن گرێدای ب ئه‌وێ ڕوودانێڤه‌ ئه‌و زانیاری ده‌ستنه‌كه‌ڤیت، هه‌روه‌سا ئێك ژ تایبه‌تمه‌ندیێن ڕۆژنامه‌گه‌ریێ ئه‌وه‌ ڕۆژانه‌ ڕوودانا میژوویی تۆمار دكه‌ت و هه‌ر ژ ده‌ستپێكی هه‌تا دووماهیێ چاڤدێریێ دكه‌ت، ئه‌و چه‌نده‌ د ژێده‌رێن دی یێن مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخدا ده‌ست ناكه‌ڤیت، له‌وڕا ئه‌و ڤه‌كۆلینێن ل سه‌ر ئه‌ڤی بیاڤی دهێنه‌ ئه‌نجامدان گه‌له‌ك گرنگن، ب پركرنا ئه‌وێ ڤالاتییا زانیارییان یا ڕوودانا مێژوویێ ڕادبیت، ل دووماهیێ بازنه‌یێ ڕاسته‌قینه‌یێ زانیاری یان ڕوودانا مێژوویێ ته‌مام دبیت. به‌لێ ل ئه‌ڤێرێ جهێ پرسیارێیه‌ ئه‌و ژی هه‌تا چ ڕاده‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریێ گرنگی ب ده‌زگه‌هێن ڕه‌وشه‌نبیریێن كوردی و ئالیێ ڕه‌وشه‌نبیرییێ كوردان دابوو؟ ئه‌رێ ئه‌و بڕیارێن ڕه‌وشه‌نبیری یێن گریدایی ب كوردان ئه‌وێن ژ ئالیێ حكوومه‌تا عیراقی دهاتنه‌ ده‌ركرن هاتبوونه‌ بجهێنان؟ په‌یڤێن سه‌ره‌كی: ڕه‌وشه‌نبیری، خواندنا كوردی، زمانێ كوردی، حكوومه‌تا عیراقی، ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ.

ڕۆژنامه‌گه‌ری ل مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخ ئێك ژ بابه‌تێن گرنگه‌ و دكه‌ڤیته‌ دچوارچووڤه‌یی خزمه‌تا ڤه‌كۆلینێن مێژوویدا، ژبه‌ركو ڕۆژنامه‌گه‌ری ل سه‌رده‌مێ نویدا ب ژێده‌رێن سه‌ره‌كی دهێته‌ هژماردن بۆ هه‌ر ڤه‌كۆلینه‌كا ئه‌كادیمی، ڤه‌كۆلینا بابه‌ته‌كێ گرێدای مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخ بكه‌ت، نابیت مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخ بێهته‌ نڤیسین بیێ پشتبه‌ستن ل سه‌ر دیارترین سه‌رچاوه‌یێن ئه‌وێ یێن زانستی دنۆكه‌دا، ئه‌و ژی ڕۆژنامه‌گه‌ری و ڕاگه‌هاندنه‌ ب هه‌می تایێن ئه‌وێڤه‌، ژ جوداهیێن ڕۆژنامه‌گه‌ریێ بۆ ڤه‌كۆلینێن مێژوویی ئه‌وه‌ گه‌له‌ك زانیاریین گرنگ بخوه‌ڤه‌دگریت دبیت د به‌لگه‌یێن مێژوویدا یێن گرێدای ب ئه‌وێ ڕوودانێڤه‌ ئه‌و زانیاری ده‌ستنه‌كه‌ڤیت، هه‌روه‌سا ئێك ژ تایبه‌تمه‌ندیێن ڕۆژنامه‌گه‌ریێ ئه‌وه‌ ڕۆژانه‌ ڕوودانا میژوویی تۆمار دكه‌ت و هه‌ر ژ ده‌ستپێكی هه‌تا دووماهیێ چاڤدێریێ دكه‌ت، ئه‌و چه‌نده‌ د ژێده‌رێن دی یێن مێژوویا نوی و هه‌ڤچه‌رخدا ده‌ست ناكه‌ڤیت، له‌وڕا ئه‌و ڤه‌كۆلینێن ل سه‌ر ئه‌ڤی بیاڤی دهێنه‌ ئه‌نجامدان گه‌له‌ك گرنگن، ب پركرنا ئه‌وێ ڤالاتییا زانیارییان یا ڕوودانا مێژوویێ ڕادبیت، ل دووماهیێ بازنه‌یێ ڕاسته‌قینه‌یێ زانیاری یان ڕوودانا مێژوویێ ته‌مام دبیت. به‌لێ ل ئه‌ڤێرێ جهێ پرسیارێیه‌ ئه‌و ژی هه‌تا چ ڕاده‌ ڕۆژنامه‌گه‌ریێ گرنگی ب ده‌زگه‌هێن ڕه‌وشه‌نبیریێن كوردی و ئالیێ ڕه‌وشه‌نبیرییێ كوردان دابوو؟ ئه‌رێ ئه‌و بڕیارێن ڕه‌وشه‌نبیری یێن گریدایی ب كوردان ئه‌وێن ژ ئالیێ حكوومه‌تا عیراقی دهاتنه‌ ده‌ركرن هاتبوونه‌ بجهێنان؟ په‌یڤێن سه‌ره‌كی: ڕه‌وشه‌نبیری، خواندنا كوردی، زمانێ كوردی، حكوومه‌تا عیراقی، ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ.

پۆخته‌ ئێك ژ گرنگترین ئارمانجێن شۆڕه‌ش و شه‌ڕان د ده‌وله‌تێدا ب ده‌ستڤه‌هینانا ئاشتیێ و مافێن ڕه‌وا یێن گه‌لێن بن ده‌سته‌ د كومه‌لگه‌هێدا، له‌وڕا ئه‌و ئاشتییا د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا باس ژێ دهێته‌كرن ئه‌وژی پشتی چه‌ندێن شه‌ڕێن دناڤبه‌را حكوومه‌تا عیراقی و بزاڤا ڕزگریخوازا كوردیدا لێژنه‌یه‌ك ب ناڤێ لێژنه‌یا ئاشتیێ ژبۆ جێبه‌جێكرنا ڕێككه‌ڤتننامه‌یا 11ی ئادارێ دهێته‌ پێكهینان‌، دگه‌ل دیاركرنا ئه‌ركێن ئه‌وێ و چه‌وانییا هه‌وڵدانێن سه‌رۆك و ئه‌ندامێن ئه‌وێ د جێبه‌جێكرنا ڕێككه‌ڤتننامه‌یا 11ی ئادارا 1970 و چاره‌سه‌ركرنا ئاسته‌نگ و كێشه‌یێن ل ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ په‌یدا دبوون و ئه‌و ڕێگریێن كه‌ڤتنه‌ ل هه‌مبه‌ر بحههینانا به‌ندێن ڕێككه‌ڤتنامه‌یا 11 ی ئادارا 1970. دئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا به‌رسڤ ل سه‌ر هنده‌ك پرسیاران هاتییه‌دان ئه‌وژی: ئه‌رێ ئه‌ڤێ لێژنێ ب شێوه‌یه‌كێ كارا شیابوو كارێ خوه‌ بجھ بێهینت؟ ئه‌رێ هه‌تا چ ڕاده‌ شیابوو به‌ندێن ڕێككه‌ڤتننامه‌یا 11 ی ئادارا 1970 بجھ بێهینت؟ شیابوو هنده‌ك كێشه‌ و ئاسته‌نگان چاره‌سه‌ر بكه‌ت؟ ئه‌رێ ئه‌ڤێ لێژنێ په‌یوه‌ندی ب سه‌رۆكێ پارتی دیموكراتی كوردستان مه‌لا مسته‌فا بارزانی دكر؟ و ڕایا ئه‌وی د چاره‌سه‌ركرنا كێشه‌یاندا وه‌رگرتبوون یان نه‌؟ به‌رسڤا ئه‌ڤان پرسیاران‌ و چه‌ندین پرسیارێن دیتر دێ د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینیدا هێته‌ دان.

پۆخته‌ ماوه‌یێ ڤه‌كۆلینێ ژماوه‌یێن گرنگ دمێژوویا شۆڕه‌شا ئه‌یلوولێدا دهێته‌ هژمارتن؛ چونكه‌ دڤی ماوه‌ییدا حكوومه‌تا عێراقی هێرشه‌كا مه‌زن ب هه‌ڤكارییا هنده‌ك ده‌وله‌تێن عه‌ره‌بی و هه‌رێمی ودگه‌ل دانا چه‌كی ژ ئالیێ بریتانیا ب دژی ده‌ڤه‌رێن كوردستانێ ژ هه‌می ئالییان بكارئینات لێ دهه‌مان ده‌مدا به‌رهنگارییه‌كا دژوار ژ ئالیێ سه‌ركردایه‌تیا شۆڕه‌شا كوردی و كوردانڤه‌ بدژی ڤان هێرشا هاتبووكرن. ڕۆژنامه‌یا عێراقی پشتی كوده‌تاییا 8 شوباتا 1963روله‌كێ مه‌زن د نڤێسین و به‌لاڤكرنا بابه‌تێن لدۆر كێشه‌یا كوردی و دیدوبۆچوونێن حكوومه‌تا عێراقی و كوردان ل سه‌ر دانا مافێن نه‌ته‌وه‌یی یێن كوردان و هه‌وڵا كوردان ژبۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مافێن ڕه‌وا یێن گه‌لێ كورد دئێكه‌تیا نێشتیمان یا عێراقیدا و دگه‌ل دیتنا چاره‌سه‌رییه‌كێ بۆ دۆزا كوردی هه‌بوو، ڕۆژنامه‌یێ شیابوو رویدانێن دوی ماوه‌ییدا هاتینه‌ ئه‌نجامدان ب تایبه‌تی شه‌رێن دژوار یێن دناڤبه‌را حكوومه‌تا عێراقی و بزاڤا رزگاریخوازا كوردیدا ب روونی بۆ كومه‌لگه‌هێ دیاربكه‌ت . كلیلا ڤه‌كۆلینێ: كورد، مه‌لا مسته‌فا بارزانی، حكوومه‌تا عێراقی، سه‌ركردایه‌تیا شۆڕه‌شا كوردی

پۆخته‌ شۆڕه‌شا ئه‌یلوولێ ئه‌وا ل 11 ئه‌یلوولا 1961 ب سه‌ركردایه‌تییا مه‌لا مسته‌فا بارزانی و بزاڤا رزگاریخوازا كوردی ل دیروكا هه‌ڤچه‌رخ هاتی ئه‌نجامدان ب گرنگترین شۆڕه‌ش د مێژوویا كوردان ئه‌وا هه‌تا ئه‌ڤی سه‌رده‌می كارتیكرنا ئه‌وێ دیار دهێته‌ هژمارتن؛ چونكه‌ ئه‌ڤێ شۆڕه‌شێ ئارمانجا سیاسی و نه‌ته‌وه‌یی و دگه‌ل داخوازكرنا مافێ ئۆتۆنۆمی د وێنه‌كرنا سنورێن ده‌ڤه‌را كوردیدا ل عێڕاقێ هه‌بوو، له‌وڕا ئه‌ڤ شۆڕه‌شه‌ بوویه‌ ئێك ژ بابه‌تێن گرنگ یێن ڕۆژنامه‌یێن عێڕاقێ. سه‌باره‌ت ڕۆژنامه‌گه‌ریی و حكوومه‌تا عێڕاقێ د به‌لاڤه‌كرنا چه‌وانیی و ئه‌گه‌رێن به‌رپابوونا ئه‌ڤێ شۆڕه‌شێ ڕۆڵه‌كی باڵكێش گێرابوو، له‌وڕا ب ژێده‌ره‌كێ گرنگ دهێته‌ هژمارتن، لێ دهه‌مان ده‌مدا ئه‌ڤ ڕۆله‌ یێ نه‌رینی بوو تێدا هه‌وڵا كێمكرنا شۆڕه‌شا كوردی كربوو و ئه‌گه‌رێن ئه‌‌ڤێ شۆڕه‌شێ بۆ ده‌وله‌تێن داگیركه‌ر زڤڕاند بوو و ده‌نگۆیه‌كێ خراپ دابوو شۆڕه‌شێ و سه‌ركردایه‌تییا ئه‌وێ و دبه‌رامبه‌ردا ڕۆڵه‌كێ ئه‌رینی دابوو حكوومه‌تا عێڕاقێ. كلیلا ڤه‌كۆلینێ: مه‌لا مسته‌فا، حكوومه‌تا عێراقێ، شۆڕه‌شا ئه‌یلوولێ، ڕۆژنامه‌. ‌

د ئه‌ڤێ ڤه‌كولینێدا باسێئه‌گه‌رێ كوشتارا گوندێ صوریا ئه‌وا ل 16 ی ئه‌یلوولا 1969 ژ لایێ حكوومه‌تا عیراقی ب دژی خه‌لكێ ئه‌ڤی گوندی هاتییه‌كرن و هه‌روه‌سا باسێ ئه‌ڤێ ڕوودانێ د بیرئانینا خه‌لكة ئه‌وێدا هاتییه‌كرن