مژارا ڕووبڕووبوونا زمانان و مه‌ترسييێن ل سه‌ر زمانێن كه‌مينه‌يان و زمانێن كو د بياڤێن جودادا ناهێنه‌بكارهينان و ئه‌ركێن نوو وه‌رناگرن ب مژاره‌كا سه‌ره‌كييا زمانڤانييێ ب تايبه‌تى زمانڤانييا جڤاكى دهێته‌هه‌ژمارتن. ئه‌ڤ ڤه‌كۆلينه‌ د ئه‌ڤى چارچووڤه‌يدا بزاڤێ دكه‌ت باسى ڕه‌وشا زمانێ ئه‌رمه‌نى ل باژێڕێ زاخۆ بكه‌ت. ل باژێڕێ زاخۆ زمانێ كوردى سه‌رده‌سته‌ و مسوگه‌ر ژ ئه‌نجامێ نه‌بوونا سياسه‌ته‌كا زمانييا ئاشكه‌را، زمانێ ئه‌رمه‌نى تووشى كۆمه‌كا ئالنگارييان بوويه‌. ئارمانج ژ ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلينێ ئه‌ڤه‌يه‌ كو بزانين زمانێ ئه‌رمه‌نى هه‌تا چ ڕاده‌ تووشى مه‌ترسييا نه‌مانێ بوويه‌ و ڕه‌وشا ئه‌وێ ل دويڤ نه‌ه فاكته‌رێن يۆنيسكۆ - 2003 چاوايه‌. ڤه‌كۆلين ب شێوه‌يێ چه‌ندى و چاوايى هاتييه‌ئه‌نجامدان و بۆ ئه‌ڤێ چه‌ندێ مفا ژ دوو شێوازێن چاڤپێكه‌ڤتن ل گه‌ل كه‌سێن بژاره‌ و ڕه‌وشه‌نبيرێن ئه‌رمه‌نى و ڕاپرسييه‌ك ل دويڤ پيڤه‌رێن يۆنسكۆى ل ناڤ ته‌خ و ژييێن جودايێن جڤاكێ ئه‌ر‌مه‌نى ل زاخۆ هاتييه‌ئه‌نجامدان. پرسيارا سه‌ره‌كى ئه‌ڤه‌يه‌ كا ئه‌رێ ڕه‌وشا زمانێ ئه‌رمه‌نى، سه‌ره‌ڕاى هه‌بوونا خواندنگه‌هان و گرنگيپێدان ژلايێ حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێڤه، ژلايێ هه‌ر نه‌ه فاكته‌رێن يۆنيسكۆيڤه‌ چاوايه‌؟ پشتى وه‌رگرتنا نێرينان و هه‌لسه‌نگاندنا فۆرمێن ڕاپرسييێ ديار بوو كو زمانێ ئه‌رمه‌نى مه‌ترسى ل سه‌ر هه‌يه‌ و ل قۆناغا مه‌ترسييا توند نێزيك بوويه. ب ئه‌ڤى ڕه‌نگى پێدڤييه‌ بۆ ڤه‌ژاندن و نه‌هێلانا مه‌ترسييێ ل سه‌ر زمانێ ئه‌رمه‌نى يا ئێكێ ژ ئالييێ حكومه‌تا هه‌رێما كوردستانێڤه‌، ل سه‌ر ئاستێ وه‌لاتى، ب فه‌رمى بهێته‌نياسين و پله‌وپايه‌يا ئه‌وێ بهێته‌بلندكرن و هنده‌ك ئه‌ركێن نووييێن په‌يوه‌نديكرنێ ل ناڤ جڤاكى پێ بهێنه‌دان و يا دوويێ ژ ئالييێ بكارهينه‌رێن ئه‌وى زمانيڤه‌ گرنگييه‌كا مه‌زن پێ بهێته‌دان و د ناڤ خێزانێدا بهێته‌بكارهينان و ژ نفشه‌كى بۆ نفشه‌كێ دى بهێته‌ڤه‌گوهاستن.

ئێمۆجى ئه‌و هێمايه‌نه‌ يێن كو د توڕێن جڤاكيدا تێكه‌لى هێمايێن نڤيسينێ دبن، هه‌روه‌سا دبنه‌ پشكه‌ك ژ هه‌لگرێ په‌ياما فڕێكه‌رى. فڕێكه‌ر هنده‌ك جاران بۆ ده‌ربڕينا ڕه‌وش، هه‌لچوون و هنده‌ك جارانژى بۆ كورتبڕى، ئابووريكرن د نڤيسينێدا و جوانكرن و كارگه‌رى و نه‌هێلانا مژدارييێ ل سه‌ر په‌يامێ، په‌نايێ بۆ بكارهينانا ئه‌وان دبه‌ت. ئه‌ڤ ڤه‌كۆلينه‌ ب ناڤونيشانێ "په‌يوه‌ندييا بگوڕێن (نفش، تايێ زانستى و زمانێ خواندنێ) و بكارهينانا ئیمۆجييان د ناڤبەرا فێرخوازێن زانكۆيا زاخۆدا" بزاڤێ دكه‌ت، به‌رسڤا ئه‌ڤێ پرسيارا سه‌ره‌كى بده‌ت: كا ئه‌رێ بگوڕێن (نفش، تايێ زانستى و زمانێ خواندنێ) چ په‌يوه‌ندى ب بكارهينانا جۆرێ ئيمۆجييانڤه‌ هه‌يه‌؟ ڤه‌كۆلين ب شێوه‌يێ ڕاپرسى ل سه‌ر 120 فێرخوازێن زانكۆيا زاخۆ ژ نفش، تايێ زانستى و زمانێ خواندنێ يێن جودا هاتييه‌ئه‌نجامدان و داتا ب ڕێكا پرۆگرامێ (SPSS) هاتينه‌شڕۆڤه‌كرن. گريمانه‌يا سه‌ره‌كييا ڤه‌كۆلينێ ئه‌ڤه‌يه‌ كو بگوڕێن ناڤبرى په‌يوه‌ندى ب هه‌لبژارتنا جۆرێ ئيمۆجييانڤه‌ هه‌يه‌. پشتى وه‌رگرتنا داتايان و شڕۆڤه‌كرنا ئه‌وان دياربوو كو بگوڕێ نفشى و تايێ زانستى په‌يوه‌ندى ب هه‌لبژارتنا جۆرێ ئيمۆجييانڤه‌ هه‌يه‌، لێ زمانێ خواندنێ چ په‌يوه‌ندى پێڤه‌ نينه‌.

په‌یدابوونا تیۆرا میتافۆرا چه‌مكى وه‌كو ئێك ژ گرنگترین تیۆرێن مه‌عریفییێن زمانى، كاریگه‌رییه‌كا مه‌زن ل سه‌ر میتافۆرێ هه‌بوو. تیۆرا گشتییا میتافۆرا چه‌مكى ل سه‌ر بنه‌مایێ نه‌خشه‌كرنا د ناڤبه‌را بیاڤێن هۆشیدا هاتییه‌دانان. ل دویڤ تیۆرا زمانڤانییا مه‌عریفى (CL)، هزرێن مه‌ دهێنه‌به‌رجه‌سته‌كرن، ب ده‌ربڕینه‌كا دى دهێنه‌ له‌شیكرن. ب ئه‌ڤى ڕه‌نگى كو ئه‌م هزرێن خوه‌ ل دۆر جیهانێ و خوه،‌ ب ڕێكا ئه‌زموونا له‌شیبووى ژ جیهانێ و خوه‌ چه‌مكسازى دكه‌ین. لاكۆف و جانسۆن، باسى كه‌تیگۆربه‌ندییا ده‌مى دكه‌ن و نیشان دده‌ن كو پترین نه‌خشه‌كرنا ده‌مى ب ڕێكا میتافۆرێن تشت و جهییه‌. د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا ئه‌وا ب ناڤێ "نه‌خشه‌كرنا میتافۆرێن چه‌مكییێن ده‌مى د‌ ئه‌فسانه‌یێن كوردیدا"، بزاڤ دهێته‌كرن، چاوانییا كه‌تیگۆربه‌ندییا ده‌مى د زمانێ كوردى-گۆڤه‌را به‌هدینیدا، بهێته‌نیشاندان و نه‌خشه‌كرنێن ئه‌وێ بهێنه‌باس كرن. داتا و نموونه‌يێن ڤه‌كۆلينێى ژ كۆمه‌له‌يا ئه‌فسانه‌يێن په‌رتووكا "ئه‌فسانه‌يا نارينا گولبارين" هاتينه‌وه‌رگرتن. ئارمانج ژ ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێ ئه‌ڤه‌یه‌ كو ب ڕێكا زانینا چاوانییا كه‌تیگۆربه‌ندییا ده‌مى د زمانێ كوریدا و ڕێكێن جودایێن نه‌خشه‌كرنا ئه‌ڤى بیاڤى بزانین هه‌تا چ ڕاده‌ ل گه‌ل نێرینا لاكۆف و جانسۆنى بۆ نه‌خشه‌كرنا ده‌مى د زمانێ كوردى ژیدا دگونجیت. د هه‌ما ده‌مدا بزانین ئاخڤتنكه‌رێن زمانێ كوردى چاوا به‌رێ خوه‌ دده‌نه‌ كه‌تیگۆرییا ده‌مى. ڤه‌كۆلین پێكۆلێ دكه‌ت به‌رسڤا ئه‌ڤێ پرسیارا سه‌ره‌كى بده‌ت كا ئه‌رێ ل دویڤ زمانڤانییا مه‌عریفى، د كه‌تیگۆربه‌ندییا ده‌میدا، مفا ژ چ ڕێكه‌كا نه‌خشه‌كرنێ بۆ چێكرنا میتافۆران دهێته‌وه‌رگرتن؟

ستراتيژييێن ڕێزگرتنێ ل ده‌ڤ قوتابييێن زانكۆيا زاخۆ ل دويڤ مۆدێلا (براون و ليڤنسن)ى

دیارده‌یا ڕێزگرتنێ د پراگماتیكا زمانى و زمانڤانییا جڤاكیدا ل ئه‌وروپا ڕۆژئاڤا و ئه‌مریكا باكوور، مژاره‌ك نوویه‌، كو ل دوماهییا ده‌هه‌یا 1960ێ و ل ده‌ستپێكا ده‌هه‌یا 1970ێ په‌یدا بوویه‌. ڤه‌كۆله‌رێ بناڤوده‌نگێ كو شه‌نگستێ مۆدێلا ڕێزگرتنا زمانى داناى گرایس-H.Grice )ـه‌. ئه‌وى ل گه‌ل باسكرنا (بنه‌مایێن هه‌ڤكاری)یێ د پرۆسێسا دانوستاندنێدا، جه‌خت ل سه‌ر هه‌بوونا بنه‌مایه‌كێ دى ل ژێر ناڤێ (ڕێزگرتن) كر. ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى بالا زمانڤانێن پشتى ئه‌وى، بۆ ئه‌ڤێ مژارێ ڕاكێشا و ڕێ بۆ وه‌رار ڕێزگرتنا زمانى خوه‌شكر. تیورا رێزگرتنێ د بیاڤێ ڕێزگرتنێدا، چه‌ندین تیۆر هاتینه‌پێشكێشكرن. تیۆرا (براون و لیڤنسۆن)ى ئێك ژ ئه‌وان تیۆرانه‌ كو ل سه‌ر بناغێ (بنه‌مایێ هه‌ڤكارى)یێ هاتییه‌دانان. د مۆدێلا (براون و لیڤینسن)یدا، ڕێزگرتن بریتییه‌ ژ گرنیگدان ب ڕوخسارا گوهدارى و بكارهینانا هنده‌ك ستراتیجییانه‌ ژ پێخه‌مه‌ت كێمكرنا ڕادێ تێكچوونا ڕوخسارێ ئه‌وى. ل دویڤ تیۆرا براون و لیڤێنسنى، د هه‌ر زمان و كه‌لتووره‌كیدا ژ بۆ نه‌هنگاڤتنا ڕوخسارا وه‌رگرى، ل دویڤ تایبه‌تمه‌ندیێن وه‌رگرى، ده‌ورووبه‌رێ په‌یوه‌ندییێ و ...، ڤرێكه‌ر ئێك ژ ستراتیژییان بكاردهینیت. د ئه‌ڤێ ڤه‌كۆلینێدا تیۆرا (رێزگرتنێ یا براون و لیڤنسۆن )ى هاتییه‌ بكارهینان. پرسیارنامه‌ و داتا ب شێویه‌كێ مه‌یدانى ژ قوتابیێن زانكۆیا زاخۆ قوناغا دوویێ سالا خواندنێ ( 2022-2023 ز ) هاتینه‌ كۆمكرن. ئارمانجا ڤه‌كولینێ ئه‌ڤه‌یه‌ راده‌یا رێزگرتنێ لده‌ڤ قوتابیێ زانكۆیێ قوناغا دوویێ بده‌ته‌ دیاركرن و بزانیت رێزگرتن لده‌ڤ قوتابیێ زانكۆیێ لدویڤ (تیورا رێزگرتنێ یا براون و لیڤنسۆن)ى د چ ئاستدایه‌.پرسیارا سه‌ره‌كییا ڤه‌كۆلینه‌ ئه‌وه‌ بزانیت ئه‌رێ رێزگرتنێ ل ده‌ڤ قوتابیێ زانكۆیێ هه‌یه‌ و ئه‌گه‌ر هه‌یه‌ ئه‌ڤ رێزگرتنه‌ د چ ئاستدایه‌؟ ڤه‌كۆلین گه‌هشته‌ ئه‌وێ ده‌ره‌نجامى كورێزگرتن لده‌ڤ قوتابیێ زانكویا زاخۆ ب تایبه‌تى قوناغا دوویێ هه‌یه‌ و ئه‌ڤ رێزگرتنه‌ دئاسته‌كێ به‌رز دایه‌.